پایگاه تخصصی مسجد: تلاش های فرهنگی در مدینه، پیش از هجرت پیامبر اعظم(ص) به آن شهر و قبل از بنای مسجد نیز سابقه داشته است، با این حال نقش مسجد در فعالیت های فرهنگی-آموزشی، پس از ورود پیامبر(ص) به مدینه و بنای مسجد، هرگز با قبل از آن شایان مقایسه نیست. با بنای مسجدالنبی در واقع نه فقط معبد و پرستشگاهی ساخته شده که دانشگاهی فعال و سرشار از شور و نشاط علمی نیز پی ریزی شده است.
حضور منظم و پیوسته مسلمانان در این مسجد به منظور برپاداشتن نماز، بهترین فرصت را برای کارهای تبلیغی پیامبر(ص) فراهم می آورده است. آن حضرت با توجه به اوضاع و احوال و رعایت حال حاضران در مسجد از این فرصت ها به شایستگی بهره برداری می کرد و پس از برگزاری نمازها برای مردم سخن می گفت.
در آغاز که شمار مسلمانان اندک بود، پیامبر با تکیه بر یکی از ستون های مسجد که از چوب درخت خرما ساخته شده بود، برای مردم سخن می گفت. بعد ها به پیشنهاد برخی از مسلمانان منبری که دارای سه پایه و از چوب بود، برای آن حضرت ساخته شد، پیامبر بر بلندای همین منبر کوتاه که به بلندای همه تاریخ بود، جان تشنگان معارف الهی را سیراب می ساخت. بسیاری از سخنان و گفته های پیامبر که اکنون در دسترس ماست، از همان خطبه هایی است که بر فراز این منبر ایراد شده است. در حقیقت منبر محل نشستن پیامبر در سخنرانی های رسمی بوده است.
سخنرانی های پیامبر اعظم در مسجد
سخنرانی های پیامبر برای افراد حاضر در مسجد نه فقط خسته کننده و ملال آور نبوده، که بسیار پر جاذبه بوده است.جلسات موعظه و سخنرانی رسمی همه روزه برگزار نمی شد، زیرا یاران حضرت از این عمل رسول خدا چنین برداشت می کردند که پیوستگی و مداوم بودن جلسات سخنرانی موجب خستگی و ملال نمازگزاران می شود.
«عبدالله بن مسعود» که از چهره های علمی در روزگار پیامبر اعظم به شمار می آید، می گوید:
«کان رسول الله(صلی الله علیه و آله وسلم) : یتخولنا بالموعظة فی الایام کراهة السامة علینا.
(رسول خدا(ص) از آن رو که مبادا ما شنوندگان خسته و ملول شویم، برخی از روزها موعظه می کردند) .
گرچه عبدالله این سخن را از زبان خود می گوید، ولی بی گمان او با استناد به سخنی از پیامبر اعظم چنین برداشتی را از شیوه کار آن حضرت کرده است. پیامبر اعظم دیگران را نیز به آسان گرفتن در تبلیغ و موعظه سفارش می کرد. از ایشان نقل شده که در این زمینه فرموده اند:
«یسروا و لا تعسروا و بشروا و لا تنفروا»
(آسان بگیرید، سخت گیر مباشید، بشارت دهید و مردم را گریزان مسازید) .
گاهی زمان سخنرانی های پیامبر اعظم(ص) از پیش با اعلام خود حضرت اعلام می شد تا همگان در مسجد حضور یابند. در چنین مواردی یاران پیامبر یکدیگر را به حضور در مسجد در اول وقت و ضبط سخنان پیامبر سفارش می کردند تا مبادا کلمه ای از سخنان پیامبر از دست آنان بیرون رود.
در مجالس سخنرانی پیامبر زنان نیز حضور داشتند، اگر احساس می شد زنان به هر علت سخنان پیامبر را نشنیده اند، پیامبر آنان را مجددا موعظه و نصیحت می کرد. روزی پیامبر(ص) در حالی که بلال نیز با او همراه بود، دانست که زنان سخنان او را نشنیده اند، دوباره آنان را موعظه کرد و ایشان را به صدقه دادن فرمان داد. گاه زنان درخواست می کردند که برای آنان مجلس سخنرانی جداگانه ای تشکیل شود، پیامبر با پیشنهاد آنان موافقت می کرد و مجلسی مخصوص به زنان برپا می شد.
محتوای سخنرانی های پیامبر اعظم در مسجد
خداوند متعال یکی از جنبه های مهم رسالت پیامبر را تبیین و تفسیر آیه های قرآن قرار داده است. بی تردید این مهم در مرتبه اول در مسجد صورت می گرفته است. آموزش فقه و احکام دینی به مردم نیز بخش دیگری از سخنرانی پیامبر را تشکیل می داد.
با این حال سخنرانی های پیامبر فقط جنبه آموزشی نداشت، بلکه از عامل موعظه و تقویت روحیه تقوا و پرهیز از گناه در روح و جان شنوندگان نیز برخوردار بود. از همین رو اصحاب پیامبر از برخی جلسات سخنرانی آن حضرت به عنوان مجلس موعظه یاد می کردند. این امر به روشنی نشان می دهد که آموزش و یاد دادن در مسجد باید با وعظ و اندرز دادن که در حقیقت پرورش است همراه باشد. در کتاب «معالم القربة» از بخاری نقل کرده است که ابومسعود گفته است:
« مردی به رسول خدا(ص) فرمود: من به لحاظ ضعف و ناتوانی از حضور در نماز فلان کس خودداری می کنم، زیرا او نماز را طولانی برگزار می کند. ابومسعود گفته است: پیامبر در این باره برای مردم سخنرانی کرد.من هرگز پیامبر را در سخنرانی این چنین خشمگین ندیده بودم» .
آن حضرت خطاب به حاضران فرمود:
«برخی از شما مردم را گریزان می سازند. اگر کسی امامت گروهی را بر عهده دارد، باید از طولانی کردن نماز پرهیز کند چه در نماز جماعت افراد ناتوان، بزرگسال و نیز کسانی که کار و پیشه دارند یافت می شود» .
برگرفته از کتاب: فروغ مسجد